Architectuur van De Haar

De droom van baron Etienne en Pierre Cuypers.

Architect Pierre Cuypers en de herbouw
De restauratie en herbouw van Kasteel de Haar lag in handen van architect Dr. Pierre Cuypers (1827-1921) die bij aanvang van het project in 1892 al zeer grote bekendheid genoot. De zowel gevierde als bekritiseerde architect had sinds de jaren 1850 tientallen neogotische kerken ontworpen en grote restauratieprojecten op zijn naam staan. Zijn faam én zijn omstredenheid was echt groot geworden met de bouw van het Centraal Station en het Rijksmuseum, beide in Amsterdam. De herbouw van De Haar duurde van ca. 1892 tot 1912.

De middeleeuwen als voorbeeld
Cuypers kreeg juist de pensioengerechtigde leeftijd toen hij met De Haar begon en hij had privé geen gemakkelijke tijd. Toch stortte hij zich vol overgave op deze omvangrijke klus. Het moet een droomproject zijn geweest. Baron van Zuylen, de opdrachtgever, had dankzij zijn echtgenote Hélène de Rothschild vrijwel onbeperkte financiële middelen en hij vroeg Cuypers de hoogtijdagen van zijn voorouders te vereeuwigen in een beeldtaal die de architect als geen ander kende en bewonderde: die van de middeleeuwen.
De baron was het met Cuypers eens dat gepoogd moest worden zoveel mogelijk te handhaven van dat wat er nog restte van het middeleeuwse kasteel. Ze zouden de ruïne waar mogelijk laten staan en de afmetingen en placering van bouwvolumes respecteren. De 16e-eeuwse buitenomtrek van het kasteel is aldus gehandhaafd, alles wat er nog stond aan opgaand muurwerk is bewaard en ook de maten van bijvoorbeeld de huidige Bibliotheek, Ridderzaal en Balzaal zijn dus hetzelfde als die van hun 16e-eeuwse voorganger. Ook de maat en dispositie van raamnissen, vensters en trappenhuizen is identiek.

Open binnenplaats werd gebruiksruimte
Daarnaast waren Cuypers en Van Zuylen het er absoluut over eens dat authenticiteit ondergeschikt was aan hedendaagse eisen van comfort en gebruiksgemak. Noch architect, noch opdrachtgever schroomden om de typisch middeleeuwse open binnenplaats van het originele kasteel ‘op te offeren’ voor een riante extra gebruiksruimte. Daartoe werd de oorspronkelijke oostgevel die maar 1 verdieping hoog was, opgetrokken en werd de cour overkapt met een moderne gietijzerconstructie. Cuypers had al eerder in restauratieprojecten laten zien dat hij geen moeite had met het aanbrengen van veranderingen en toevoegingen.  Cuypers betoogde altijd dat hij het gebouw voltooide, ‘zoals dat toch al eens de bedoeling was geweest’. Zo toonde Cuypers aan dat de vertanding van nog opstaand muurwerk aan de oostzijde betekende dat hoger bouwen van de oostgevel altijd al de bedoeling was geweest.

Middeleeuwse ambachten
Cuypers interesseerde zich niet uitsluitend voor de architectuur van het gebouw, maar ook voor het interieur en alle decoratieve elementen die daarin konden worden verwerkt. Het was zijn ideaal om de middeleeuwse ambachten te laten herleven. Zijn ateliers in Roermond, waar hij als architect begonnen was, en in Amsterdam functioneerden dan ook als een middeleeuws bouwbedrijf waarin alle facetten van het gebouw en zijn decoraties konen worden gerealiseerd.

Artistieke vrijheid en moderne gemakken
Anders dan zijn grote voorbeeld Eugene Viollet-le-Duc streefde Cuypers er niet altijd naar om de Middeleeuwen zo authentiek mogelijk te herscheppen. Soms nam hij de vrijheid er zijn eigen, geïdealiseerde visie in te verwerken. Daarbij leverde zijn werkplaats van hooggeschoolde kunstenaars en ambachtslieden uitzonderlijke prestaties.

Tegelijkertijd schroomde Cuypers niet om moderne vormen en voorzieningen toe te passen. Een lift werd aangebracht en er was warm en koud stromend water in alle slaapvertrekken. Het kasteel werd verwarmd met een centrale verwarming, gebaseerd op het principe van lagedrukstoom, en maakte het kasteel in ieder jaargetijde een comfortabel onderkomen. Hetzelfde gold voor de keuken, die met de toenmalig modernste keukenfornuizen werd uitgerust.

Maple & Co en Maison Jansen
Tijdens een bezoek aan De Haar zal het u zeker niet ontgaan dat er in het kasteel ook slaapkamers zijn die een geheel andere uitstraling hebben dan de rest van het neogotische gebouw. Deze lichte en romantische slaapkamers zijn ingericht door 19de eeuwse bedrijven als Maple & Co en Maison Jansen (Parijs) in opdracht van barones Hélène. Hélène was meer vertrouwd met de inrichting van de Rothschildpaleizen die in een ware overdaad van Lodewijkstijlen waren ingericht. Maple & Co was één van de grootste meubelretailers in Engeland aan het einde van de eeuw en was zeer populair onder de Britse elite.